Zeynep ÖZKAN

Okul Öncesi Eğitim Uzmanı ve Rehber

            Annelik.org sitesindeki sıcak muhabbetten uzaklaşalı uzun zaman oldu. Yeni başlayan master eğitimim ve bunun dışında Amerika (Albany) hayatına uyum sağlamaya çalıştığım bu dönemde erken çocukluk eğitimi hakkında paylaşımlarda bulunamadım. En başta site yöneticilerinden helallik istedikten sonra bir kaç gündür aklımı meşgul eden bir konuyu gündeme getirmek isterim. Ayrıca bütün annelerin ve ebeveynlerin geribildirimine hep açık olduğumu başlamadan belirtmek isterim.

            Davranış biliminde ceza; “Bir davranışı ortadan kaldıran durum değişikliği olarak tarif edilir^1”. Bir değişle istenmeyen davranışı ortadan kaldırmak için, ceza vermek bir önlem olarak kullanılabilir. Ancak, benim bu yazıyı yazmaktaki amacım, esasında bu uygulamanın ne kadar tartışmalı olduğunu gözler önüne sermek içindir.

            Bunun için yakın bir zamanda gözlemlediğim bir baba ile kız çocuğunun olayını paylaşmak istiyorum. Bu anektotta, baba ile kız çocuğu alış veriş merkezinde yürümekteler. Kız çocuğu, içinde kız kardeşinin oturduğu alış-veriş arabasını sürmektedir. Ancak ilerlerken sepetin ön tekerleklerini havaya doğru kaldırıyor,  arabanın içinde bulunan kızkardeşi de arabanın ön kısmı havaya kalktıkça gülüyor. Kız çocuğunun babası bu duruma şahit olunca arkasına dönüp kız çocuğuna “Yapma!” diyor. Kız çocuğu bunu ikinci kere yapınca tekrar arkasına dönüp bu sefer öncekine göre daha “yüksek” bir sesle “ Yapma dedim!” diyor. Üçüncü defa kız çocuğu sepetin ön kısmını havaya kaldırınca, babası, kız çocuğunun kolundan tutarak kız çocuğunun o sırada elinde tuttuğu şekeri alıp yakında bulduğu çöpe atıyor ve ilerlemeye devam ediyor. Babası ile kız çocukların arası açıldıktan sonra, arabayı süren kız çocuğu arabanın ön kısmını havaya iki kere kaldırıp indiriyor ve adımlarını hızlandırarak babasına yetişiyor.

            Bu gözlemde esasında davranış değişikliği için ebeveynin başvurduğu yöntemi “Ceza” olarak adlandırılabilir. Babanın istediği davranış değişikliği kızın alış-veriş arabasını indirip kaldırmasına son vermesi. Baba bu davranış değişikliğini elde edemeyince, kızın değer verdiği elindeki eşyasını ondan uzaklaştırıyor. Ancak esas dikkat edilmesi gerektiğine inandığım kısım, kız çocuğunun bu davranışa tepkisi. Babası kendisinden belli bir mesafe boyunca uzaklaştıktan sonra, istenilmeyen davranışa devam etmesi.

            Şimdiye kadar erken çocukluk eğitimi alanında tecrübe ettiğim bu gibi olaylara baktığımda, istenilmeyen davranışı engelleme konusunda başarısız olan davranışlarda bazı ortak eksikliklere dikkat çekmek istiyorum;

• Çocukla istenilmeyen davranışın neden istenilmediği konusunda iletişime geçilmemesi. Çocuğa durdurması gerektiği davranışın nedeni hakkında yetersiz bilgi verilmesi.

• İstenilmeyen davranış sergilendikten sonra, çocuktan beklentinin açık olarak çocuğa bildirilmemesi.

• Ceza önlemi uygulandıktan sonra, çocuğun neden bu cezayı aldığı hakkında düşünmesine teşvik edilmemesi.

            Bütün bunlar göz önüne alındığında, “ceza” eyleminin çocuğun davranış değişikliği konusunda daha yararlı olacağına ve bu şekilde ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkinin yıpranmayacağına inanıyorum.

            Ebeveynlerin bu konu hakkındaki paylaşımları ve tavsiyeleri için, istek üzerine FORUM’da ayrıca bir konu başlık ayrılabileceğine inanıyorum.